top of page
< Back

Scheervlucht - Aflevering 39

​

Eerste Wereldoorlog


Het was een zwoele zomeravond in 1914 toen de eerste geruchten binnenwaaiden. ’t Is van dat, zei iemand. Ze hebben er in Sarajevo enen doodgeschoten. Maar dat was ver van hier, en de patatten moesten nog gerooid.


In het najaar veranderde alles. Op 13 oktober trokken Duitse troepen Eeklo binnen, de dag daarna gevolgd door Maldegem en Sint-Laureins. Het Belgisch leger liet de bruggen in de omgeving springen om de opmars te vertragen. Ook in Sint-Margriete begonnen toen de ruiten te trillen.


Enkele dagen later verschenen de eerste Duitse patrouilles, niet schietend, maar stappend. Ze kwamen via Maldegem en Eeklo, en namen hun intrek in schuren en huizen. Het dorp was bezet.


Op 12 november 1914 was het zover. De Neelskensbrug, die Sint-Margriete met Sint-Laureins verbond over de vaart, werd door het Duitse leger opgeblazen. Er was eerst wat gedoe: volgens de overlevering werd er nog vlug een cementen waterput op de brug gerold en een balk door de leuning gestoken, en dan, een doffe knal. De ijzeren balken hingen schuin in het kanaal, en de ruiten van het café van Prudence Neels sprongen. De oorlog was gearriveerd, zij het zonder strijd.



Maar Sint-Margriete lag niet aan het front. Er werd niet gevochten in de straten, geen loopgraaf getrokken in de polders. En toch voelde het als oorlog. De gewone gang van zaken werd langzaam maar onverbiddelijk ontwricht. De pastoor moest zijn preken ter goedkeuring voorleggen, het gemeentebestuur stond onder toezicht van de Kommandantur van Eeklo, en de grensstreek viel onder de bevoegdheid van het Grenzkommando in Watervliet. Alles werd geregistreerd: koeien, varkens, granen, fietsen. En alles kon opgeëist worden, van melk tot werkpaarden.


Vanaf 1915 was het niet langer mogelijk om zomaar in Nederland te geraken. De Duitsers hadden er genoeg van dat vluchtelingen de grens overstaken en dat smokkelaars er brieven en goederen overbrachten. Ze trokken een elektrische draadversperring, de gevreesde Dodendraad, langsheen de grenslijn. Rakelings langs de akkers, de voetwegen en de kleine doorgangen achter de boerderijen. De oude paadjes naar Sint-Kruis werden hermetisch afgesloten. Alleen wie een speciale pas had, mocht nog de grens over, om een lap grond te bewerken of een familielid te bezoeken. En zelfs dan nog, onder streng toezicht.


Maar die van Sint-Margriete lieten zich niet zomaar afschrikken. Als het niet mocht langs de grote weg, dan zocht men een klein achterpaadje. Of een gat in de haag. Of, zoals in het legendarische verhaal, een vijfjarig meisje met vlechten. Marietje Wijffels, van over de grens, mocht van de Duitsers dagelijks naar de meisjesschool in Sint-Margriete komen. Niemand die vermoedde dat er in de zoom van haar rok brieven zaten van haar nonkel Eugeen Van Vooren, een Belgische soldaat in een interneringskamp in Nederland. De zusters in het klooster gaven de post mee voor haar moeder die het antwoord op dezelfde manier terugstuurde. Zo stak Marietje dagelijks de grens over, recht in het zicht van de Duitse grenswachten, die haar vriendelijk toeknikten.



Smokkel floreerde. Boter en post staken dagelijks de draad over, soms ook drank of andere schaarse producten. Men groef putten onder de afsluiting, gebruikte ladders bij maanlicht. Maar het was riskant. Overal langs de grens vielen slachtoffers, ofwel door elektrocutie ofwel werden ze onder vuur genomen door de grenswachten. Voor Sint-Margriete zelf heb ik geen dodelijke slachtoffers bij naam gevonden, maar de dreiging was reëel.


Dat er veel honger hadden tijdens de oorlog was een understatement. Velen ontsnapten aan de hongersnood dankzij het Nationaal Hulp- en Voedingskomiteit. Sint-Margriete wou niet achterblijven en in 1917 werd in het Oud Gemeentehuis soep bedeeld aan de plaatselijke bevolking.


Er werd ook verder geleefd. De zusters gaven nog steeds les aan de meisjes, de jongens leerden waar ze konden. De cafés bleven open, zij het met beperkingen. Er werd gebold en zachtjes gevloekt. Maar nooit te luid. Want verklikkers zaten soms dichterbij dan men dacht.


En dan, op 11 november 1918, kwam het nieuws, de oorlog was gedaan.


1918-1940


Eigenlijk bleef het tijdens het eerste jaar na de oorlog vrij stil in Sint-Margriete. Ja, er zal in november 1918 wel al een Te Deum gehouden zijn, maar pas een jaar later, op 9 november 1919, barstte een echte bevrijdingsstoet los. De fanfare gaf van katoen, kinderen zwaaiden met vlaggetjes, en er werd gedanst op het kerkplein. ’s Anderendaags, na een plechtige mis, plantte men een Hollandse linde voor de kerk, de Vrijheidsboom. De schop werd in de grond gezet, de aarde stevig aangestampt. Sommigen fluisterden dat er iets mee werd begraven, een fles misschien? Maar niemand stelde vragen.


Toen, na de Duitse verwoestingen, de weg van Sint-Laureins naar Sint-Margriete in 1925 tot aan de grens heraangelegd was, werd meteen ook werk gemaakt van een elektriciteitscabine naast het gemeentehuis. Sint-Margriete had eindelijk ook elektriek.


Auto’s waren nog niet zo dik gezaaid en op zondag ging men met de sjees naar de mis. Die sjees was een echt luxe vervoermiddel voor de brave burgers. Het leven verliep toch heel wat minder gejaagd dan nu.



De paadjes naar Sint-Kruis werden weer gebruikt en het verkeer tussen Nederland en België kwam weer op gang. Maar de grens was niet verdwenen, integendeel. Vanaf het moment dat de officiële controle verslapte, stak de smokkel weer de kop op, of was hij nooit weggeweest? Eerst wat voorzichtig, dan brutaler. Boter, Nederlandse margarine, koffie, jenever, alles ging over en weer. De smokkel werd door de bevolking niet als een misdaad gezien, al wist iedereen dat het bij wet verboden was. Boerenzonen gingen ’s nachts op pad.



Er gingen verhalen rond over smokkelputten onder de vroegere Dodendraad, over koffers vol waar, die aan een touw door de greppels getrokken werden. Het grensgebied was in de jaren twintig en dertig een soort Wild West, maar dan zonder revolvers. De douaniers konden het met hun kleine ploeg nooit volledig in toom houden. Zolang het niet te bar werd, keken ze wel eens de andere kant uit.


Ook het kloosterleven bleef doorgaan. In 1935 wordt het klooster aan de ingang van het dorp verlaten. Er wordt door de zusters franciscanessen van Evergem een nieuw klooster en meisjesschool gebouwd aan het Kerkplein, juist naast de kerk, waar ze de meisjes stevig in het gareel hielden.


In de cafés werd er gelachen met de smokkelverhalen. Op de Comer draaide Café du Nord op volle toeren. Sinds Kamiel Debbaut in 1911 naar de Draaiput was verhuisd, was de zaak overgenomen door Charles Louis Borgonjon, Lowie Loen, en zijn vrouw Amelie De Windt. Er werd gebold, gekaart, gebiljart, en er kon al eens een jeneverke gedronken worden. Maar wel een beetje in den duik, want in 1919 was de Wet Vandervelde van kracht geworden, die het schenken van sterke drank verbood. In Sint-Margriete loste men dat op z’n polders op. Na de wet kwam de jenever uit een medicijnflesje, dat Amelie onder haar schort verstopte.


In 1937 trouwde Rachel Latomme, kleindochter van Amelie, met Fons Schelstraete. Zij namen het café over. Omdat ze ook een supportersclub voor de Ronde van Frankrijk wilden opstarten, schilderden ze de gevel opnieuw, ditmaal met het opschrift:


Sportlokaal bij A. Schelstraete-Latomme


De naam mocht veranderd zijn, de sfeer bleef dezelfde. Rachel opende zelfs een winkeltje naast het café, meteen het enige op de hele Comer.


Aan de vaart was café Polderzicht nog altijd in handen van Prudence Neels, al voelde ze dat haar tijd op was. Alfred Accoe, als zesjarig ventje uit Amerika gekomen, trouwt in 1939 met Alida Cornelis. Zij zien het wel zitten om de zaak over te nemen. Nog hetzelfde jaar kopen ze café “Polderzicht” van Prudence en als die in juni 1940 in de Boelare in Eeklo gaat wonen, trekt het jonge koppel in het café.



Na de mis kwamen de boerenvrouwen samen in de winkel van Marie Maeyens en haar moeder, Sophie De Roose, waar er koffie en een boterkoek op hen wachtten, tenzij ze bij Alida’s een borrel gingen drinken, natuurlijk.


Technologisch veranderde er langzaam maar zeker wat. Er kwamen fietsen, elektriciteit en via de radio hoorde men vreemde stemmen over de toestand in Duitsland. In de dorpsherbergen werd daar volop over gesproken. Men voelde het wel, er broeide iets. De zomer was te stil, de kranten te dreigend, de stemmen op de radio te opgewonden.


Men hoopte dat het nog zou overwaaien. Maar toen in september het nieuws kwam dat Duitsland Polen was binnengevallen, wachtte Sint-Margriete toch maar bang af.

bottom of page