Scheervlucht - Aflevering 40
Tweede Wereldoorlog
In de vroege ochtend van 10 mei 1940 rolde de oorlog opnieuw Vlaanderen binnen. Nadat het Belgische leger zich had teruggetrokken, trokken Duitse eenheden vanuit Eeklo en Maldegem noordwaarts, het grensdorp Sint-Margriete binnen. Er werd niet gevochten, geen schot gelost. De Duitsers marcheerden binnen langs vertrouwde polderwegen, en namen het dorp zonder weerstand in. De inwoners loerden van achter hun gesloten gordijnen.
De bezetting in Sint-Margriete verliep eerst zonder geweld, maar met een onderhuidse dreiging. Er werden lijsten gemaakt van de boerderijen, de oogst en de fietsen. Er gold een avondplicht om de lichten te doven, de schooluren werden aangepast en soms moesten de kerkdiensten worden beperkt.
De Duitse aanwezigheid bleef relatief discreet, geen kazernes of grote troepenmacht. Maar de grensstreek werd scherp in de gaten gehouden. Dag en nacht patrouilles per fiets en grensposten richting Sint-Kruis maakten duidelijk dat Sint-Margriete in de bezette zone lag. Aan de grensposten werden verplaatsbare draadversperringen voorzien die alleen overdag voor gebruikers met eigen of gepacht land in Nederland én met een grenskaart werden geopend. Die grenskaart was maar geldig voor één dag en je moest je telkens opnieuw aanmelden, zodat de Duitsers wisten wie over de grens gegaan was en dus nog moest terugkeren.
Tijdens de oorlog was smokkel over de landsgrens, wat vroeger dagelijkse kost was, zo goed als onmogelijk. Beide landen stonden onder Duits bestuur en de grens werd strikt gecontroleerd. Enkel binnen de streek, tussen boerderijen of via sluipwegen, circuleerden soms kleine hoeveelheden voedsel of brandstof. Zwarte markt!

De cafés bleven open, zij het met beperkingen. Bij Alida’s aan de brug of in het Sportlokaal op de Comer, zat er nog wat leven in. Er werd gekaart, de radio werd zachter gezet en het nieuws uit Eeklo of Gent werd gefluisterd in plaats van geroepen. De schaarste sloop langzaam binnen, maar het platteland had zo zijn manieren om te overleven. Een halve kip hier, een extra zak aardappelen daar en een slok jenever uit een medicijnflesje.
Na de moeizame gevechten rond Caen en de doorbraak aan de Seine, kwam er in augustus 1944 eindelijk beweging in het front. De geallieerden rukten snel noordwaarts op en bereikten begin september België, waar zij stap voor stap Vlaanderen bevrijdden. Sint-Margriete lag niet aan het Leopoldkanaal, waar de zwaarste gevechten plaatsvonden, maar bevond zich wel in het gebied tussen dat kanaal en de Westerschelde. En precies dáár probeerden Duitse troepen hun terugtocht af te schermen, met artilleriebeschietingen, vernielingen en onvoorspelbare aanvallen. Op de Kantijne werd de dijk aan de Eeklose Watergang doorgestoken om de streek onder water te zetten. De dreiging was voelbaar, elke dag opnieuw.
Een aanzienlijk deel van de dorpskern werd geëvacueerd. Veel gezinnen zochten zekerheid bij familie of bekenden in de polder. Daar, dachten ze, waren ze buiten schot. De meeste slachtoffers vielen dan ook buiten het centrum, op plaatsen die als veilig werden beschouwd.
Op 11 oktober 1944 sloeg het noodlot toe op de hoeve van Medard Braet in de Groenstraat, drie doden. Acht dagen later, op 19 oktober, werd de hoeve van Charel Verheye in Waterlandkerkje geraakt. In de kelder zaten verschillende mensen te schuilen. Onder hen de zestienjarige Angele Van Leeuwe en de tienjarige Godelieve De Gryze. Beiden overleefden het niet. Het verhaal van hun dood werd later een bitter symbool voor het burgerleed dat Sint-Margriete trof.
In de boerderijen werd overleefd op matrassen op de vloer. De familie Braet ving tientallen vluchtelingen op. Iedereen was bang, maar de dorpsgenoten vonden steun bij elkaar.

Op verschillende plekken installeerden Duitse soldaten zich in burgerwoningen. Ze sliepen op zolders, gebruikten boerderijen als observatiepost. In sommige gevallen werden bewoners onder schot gehouden of gedwongen mee te werken. Wie kon, vluchtte. Sommigen probeerden de grens over te steken.
Midden oktober 1944 kwamen de eerste Canadese patrouilles in de buurt van Sint-Margriete. Ze rukten op via de Maagd van Gent, het Mollekot en Waterland-Oudeman. De bevrijding voltrok zich niet in één klap, maar in golven. In sommige huizen zaten nog Duitsers, die zich niet zomaar gewonnen gaven. Er werd geplunderd, er vielen nog schoten. Het waren zenuwachtige dagen.
Maar het dorp werd bevrijd. En langzaam keerden de mensen terug. Ze vonden hun huizen beschadigd en leeggeroofd, hun velden lagen er maar triestig bij.
1945-1960
Uiteraard volgde na de oorlog, zoals in alle gemeenten, een bevrijdingsstoet in Sint-Margriete. In volle feestvreugde werd zelfs vuurwerk afgestoken. Maar misschien hadden ze wel een beetje te diep in het glas gekeken want een verkeerde fusee stichtte brand op de hoeve van Willy Bonte in de Hontseindestraat.

De oorlog was nog maar pas weggetrokken of Sint-Margriete rolde opnieuw de mouwen op. Huizen werden hersteld, schuren opnieuw rechtgezet. De velden lagen er nat bij, sommige dijken waren beschadigd. Maar er werd niet gezaagd. Er werd gewerkt.
Het gewone leven keerde terug. De cafés floreerden weer. Bij Alida’s, het café aan de brug, kwamen de vissers en veldwachters opnieuw binnen voor een pint in de zomer en een jeneverke in de winter. Op de Comer werd het sportlokaal van Rachel en Fons Schelstraete weer het trefpunt van de buurt. Er werd weer gebold, gekaart en gevloekt op de koers.
De fanfare Sint-Cecilia stond al snel weer op het plein. In 1953 vierden ze hun honderdjarig bestaan, en kregen ze officieel het predicaat “Koninklijke”. Het was een muzikaal hoogtepunt, maar de tijden begonnen te keren. Jongeren waren moeilijker te vinden, en de toekomst van de fanfare begon wat onzeker te worden.
De franciscanessen in het klooster zetten het onderwijs verder, met strakke hand. De meisjes trokken dagelijks naar de meisjesschool naast de kerk. Op zondag kwam het dorp samen in de mis en stilletjesaan herpakte het sociaal leven zich.
In de jaren ’50 verschenen hier en daar de eerste elektriciteitspalen. Wie bij de eersten was, kon de petroleumlamp opbergen.
De eerste tractoren werden gesignaleerd in de polder, maar paarden bleven alomtegenwoordig. De vooruitgang kwam maar traag op gang.
Eigenlijk bleef alles gewoon zijn gang gaan, geen grote dromen. Sint-Margriete bleef zichzelf. Klein, koppig, en niet gehaast.
In de cafés stonden de pinten koud, en de kinderen fietsten lachend naar school. Meer moest dat niet zijn.
Toen de brug over de vaart verlegd werd vond men al rap, maar niet zeer origineel, een nieuwe naam, het café werd herdoopt tot De Nieuwe Brug. In de praktijk veranderde er weinig, de mensen bleven gewoon bij Alida’s komen.
Door de gemeente werd in 1960 een terrein in concessie gegeven aan de vennootschap “De Weegbrug” voor een weegbrug met bijhorend weeghuis. De handel in landbouwproducten was vroeger een van de belangrijkste handelsactiviteiten in Sint-Margriete, en omstreken. De weegbrug zou in gebruik blijven tot 1990. Later werd het geheel gerenoveerd en heringericht als infosite.

1960-1980
De jeugd van Sint-Margriete wou vooruit in het leven. De hogescholen en de unief waren niet louter meer voor de rijke stadsmensen. Ook Sint-Margriete zond zijn zonen (en dochters) uit. En een goede student had uiteraard een club nodig. En zo werd in 1961 de studentenclub Moeder Bijze opgericht. Bij Wies Dombrecht in café Oud Gemeentehuis vonden ze onderdak. De club bleek echter geen lang leven beschoren want al in 1966 werd hij plechtig ten grave gedragen.
Hoewel we hier amper op een boogscheut van Oostburg lagen, moesten onze plaatselijke boeren en handelslui met hun koopwaar een grote omweg maken. De dichtstbijzijnde grensposten waren immers Strobrugge en Watervliet. Dankzij het lobbywerk van burgemeester Prudent Van Hyfte kreeg ook Sint-Margriete een tolkantoor. Volgens de overlevering werd het kantoor geopend in de zomer van 1961. Dan moeten ze toch wel vree rap geweest zijn, want volgens de besluiten uit het Schepencollege werd de bouwvergunning maar in augustus van dat jaar goedgekeurd. Hoe het ook zij, het bouwwerk had de gemeente een smak geld gekost, maar iedereen was content. Het kantoortje bleef jammer genoeg maar een kleine 25 jaar in dienst. Te weinig verkeer, vond men van hogerhand, en in 1985 was ’t gedaan met de pret.
De jaren zestig brachten geen revolutie, maar wel beweging. Op de Comer heropende in 1962 het oude café als Elk weert zich, dit keer uitgebaat door Kamiel Meloen en Madeleine Engels. Het werd opnieuw een trefpunt van formaat. Kaarttafels, bolbanen, een biljarttafel en discussies over de koers. Tot in 1974, toen het café voorgoed de deuren sloot.
Eind van de jaren 1960 worden de franciscanessen opgevolgd door grauwzusters penitenten, die geen kloostergelofte afgelegd hadden. In het klooster aan het kerkplein deden de grauwzusters penitenten nog jarenlang hun werk, maar die tijd liep op z’n einde. De roepingen droogden op. In de jaren zeventig kwam er samenwerking met de vrije school uit Sint-Laureins. Uiteindelijk fusioneerde de dorpsschool met de vrije basisschool De Schakel, waar tot op vandaag een vestiging in Sint-Margriete blijft bestaan. De gebouwen werden gemoderniseerd maar de sfeer bleef die van een kleine, warme dorpsschool.
In die jaren kende Sint-Margriete een paar zotte zondagen, de fameuze stunten. In 1969, 1976 en 1982 verzamelden zich duizenden toeschouwers rond de Blokkreek. Ze zagen parachutisten uit de hemel vallen, waterskiërs achter speedboten door het water racen, auto’s in de prak rijden. Zelfs krachtpatser John Massis vertoonde er zijn kunsten.
Maar het hoogtepunt was telkens ongetwijfeld Jacky de Tijger, een waaghals die met een oude opgevoerde auto een schans opreed en met een gigantische plons in de kreek belandde. Ook een tweede stuntman, een zekere Vilvorder, dook met zijn auto het water in. Hij zou het echter niet overleven.
Die stunten leven tot vandaag voort in verhalen en vergeelde foto’s. Sint-Margriete stond toen op de kaart, als centrum van durf, moed en avontuur.

Ook de Comer zat niet stil. In de jaren zestig richtte Ghislain De Backer, Backerken, de Comerratten op, een volwaardige folkloregroep met reuzen, vlaggen en een clubhuis ingericht in een oude ajuinopslag, het Rattenkot.
De Comer, ooit het arme uithoekje, werd bron van fierheid. De Comerratten trokken erop uit bij kermissen en feesten. De kermis op de Comer werd één van de meest geliefde van de streek. Niet om de attracties, maar om de sfeer. En de pinten.
In de vroege jaren zeventig ontstond er iets bijzonders. Tijdens de jaarlijkse vijfkamp tussen de Sentse dorpen, die wat later, met Aardenburg erbij, een zeskamp werd, bleek dat er in Sint-Margriete een stevige bende sportievelingen zat. Fietsen, lopen, voetballen, ze konden het allemaal. Eerst sloten ze zich aan bij de KLJ-voetbalploeg van Bentille, maar al gauw groeide het idee, waarom niet iets van ons eigen?
En zo ontstond in 1976 de voetbalclub De Camerados. Volgens de overlevering een naam bedacht door het oudste spelende lid, Hilaire Haemers. Het café van Adolf Van den Bossche, De Brakke, werd de uitvalsbasis. Trainingen werden serieus genomen, er kwamen truien, tornooien, sfeer. De Camerados groeiden uit tot een van de best draaiende verenigingen van het dorp. Nog steeds trouwens.
En toen kwam de fusie. Op 1 januari 1977 hield de zelfstandige gemeente Sint-Margriete op te bestaan. De naam verdween van het briefpapier, de burgemeester stapte op. Als troost kreeg elk gezin een siertegel met het gemeentehuis erop. Voor op de schouw, of op de zolder.
De fusie was niet populair. Meer dan de helft van de inwoners was tegen. Maar Brussel had beslist, en dus moest het.
Een Sint-Margrietenaar werd dan wel in naam een Sentenaar, in zijn hart bleef hij gehecht aan zijn oude dorp.