Een scheervlucht over de Sentse dorpen
Aflevering 19
Het einde van de Tachtigjarige Oorlog
Na tachtig jaar zwoegen, vechten, vluchten en verdrinken kwam er eindelijk iets dat op vrede trok. In 1648 werd met de Vrede van Münster een dikke streep getrokken onder de oorlog tussen Spanje en de Noordelijke Nederlanden. De grens tussen beide werd op dat moment in grote lijnen vastgelegd, nog niet exact zoals vandaag, maar al duidelijk voelbaar in het slijk van onze polders.
Voor de mensen van Sint-Laureins, Sint-Margriete, Sint-Jan-in-Eremo, Watervliet en Waterland-Oudeman was dat niet echt iets om te feesten. Er werden geen klokken geluid en mocht er al een fanfare geweest zijn, ze zou niet uitgegaan zijn. Nee, het was eerder een vermoeide zucht. Een ’t zal wel al beginnen gaan, zeker?
De ganse oorlog, tussen 1568 en 1648, was het voor het Meetjesland een echte lijdensweg geweest. Van de uitbundige turfwinning en dorpsuitbreidingen uit de 14de en 15de eeuw bleef nog weinig over. Wat restte waren kreken als littekens in het landschap zoals de Oostpolderkreek, de Molenkreek en, markanter nog, de Brandkreek, die later de rijksgrens werd. Verder nog de Passageule, die iets noordelijker als militaire grens fungeerde, maar na de oorlog op Nederlands grondgebied kwam te liggen. De huidige waterloop De Linie volgt min of meer het tracé van die vroegere Passageule.
Maar zoals altijd hier in de streek: de mensen gaven niet op! Langzaam keerden de bewoners terug, polders werden opnieuw ingedijkt, dorpen herbouwd en kerken hersteld of opnieuw opgericht. De toekomst zou lastig worden, met tegenslagen en nieuwe conflicten, maar de ergste storm hadden we hopelijk achter de rug.
Enkele toponiemen verwijzen nog naar deze periode. Het Eiland herinnert aan de tijd dat alles hier overstroomd was, de Ketterijstraat verwijst naar de godsdiensttwisten, en de Kantijne naar het fort dat er in de 17de eeuw als grenspost stond.
VI Van opstand naar opstand
Inleiding
Op 30 januari 1648 zetten deftige heren in hun mooiste kostuum, in een Duits stadje, hun handtekening onder de Vrede van Münster. Dat betekende voor Europa in het algemeen en voor onze gebieden in het bijzonder meteen het einde van tachtig jaar oorlog. De boeren en bewoners van het noordelijke Meetjesland, diep in de modder tussen kreken en kapotgestoken dijken, slaakten een zucht van opluchting, maar eigenlijk veranderde er in het begin niets. De polders lagen er nog altijd even nat bij. De dorpen, of wat er nog van overbleef, lagen verweesd langs half weggespoelde dijken. De kreken lagen als littekens over het ganse gebied.
En bovenal, de grens bewoog niet meer. Ja, eerst was er nog wat gehakketak want die Vrede van Münster had de scheiding maar summier beschreven. We moesten nog wachten tot 1664 vooraleer de lijn definitief vastlag. Een paar stappen bij ons vandaan begon de Republiek, maar wij bleven onder het gezag van de Spaanse koning.
In de praktijk kwam het er ongeveer op neer dat de frontlijn van 1648 als grens werd aangeduid. Ze gingen daarom op zoek naar harde herkenningspunten in het landschap, duidelijk, zichtbaar en niet te betwisten. In het westen van Sint-Laureins lag de Zijdelinge, een lage dijk tussen Eede en Sint-Laureins. Vandaag is die verdwenen, maar de grens blijft erop liggen. Van Sint-Laureins naar Sint-Margriete vonden ze niets geschikt. Dus werd de meetlat maar bovengehaald, vier kilometer kaarsrecht noord-zuid, dwars door percelen, straten en waterlopen. Verder noordelijk, richting Watervliet, werd het weer grilliger: daar volgde men de loop van de Brandkreek en de oude polderdijken van Hieronymus Lauwerijn.
Vandaag hoor je het verschil tussen pakweg een inwoner van Sint-Kruis en eentje van Sint-Margriete. In de 17de eeuw was dat duidelijk niet het geval. De mensen die er woonden waren geburen, niet zelden familie en cultureel met elkaar verbonden. Door het vastleggen van de grens behoorden ze plots elk tot een ander land en zouden door de jaren heen van elkaar vervreemden. Oorlog en zijn gevolgen!
Om het land weer bewoonbaar te maken moest er weer bedijkt en ingepolderd worden. Waarschijnlijk op initiatief van het Brugse Vrije werd in de jaren 1651-1652 een ringdijk aangelegd rond een groot aantal oude polders. Dit geheel van polders werd de Generalen Vrijen Polder genoemd. En ze waren zo vriendelijk om ook de polders op Hollandse bodem mee te nemen. Maar ondank is ’s werelds loon. Vanaf 1672 lag de nieuwe Republiek van de Hollanders weer overhoop met een deel van Europa, onder andere met Frankrijk. Ja, zei de Prins van Oranje, wij moeten die Fransen hier niet hebben. En hupla in 1673 laat hij de polders van de Generalen Vrijen Polder onder water zetten.
We konden herbeginnen. En dat duurde nog niet te heel lang, nog hetzelfde jaar werd een nieuwe ringdijk rond de Generalen Vrijen Polder gelegd. Maar deze keer alleen aan de Spaanse kant, de Hollanders konden hun plan trekken. Die nieuwe Generalen was echter nog niet half zo groot als voordien en werd daarom soms de kleine Generalen Vrijen Polder genoemd.
Toch bleef alles zeer fragiel. Elke storm kon de nieuwe polders weer onder water zetten. De stormvloed van 1682 trof Zuidwest Nederland en Vlaanderen. Door een combinatie van springtij en noordwesterstorm ontstonden op veel plaatsen overstromingen. In Zeeland overstroomden 161 polders. We stonden weer met ons voeten in ’t water.
Het plattelandsleven onder Oostenrijks bewind
Toen de koning van Spanje, Karel II, in 1700 kinderloos stierf, bleek dat hij de kleinzoon van de koning van Frankrijk had aangeduid als zijn troonopvolger. Weeral boel, want de Hollanders verloren zo hun buffer tegen het vijandige Frankrijk, dat altijd wel klaar stond om nog een stukje grond in te palmen. Dat was het begin van de Spaanse Successieoorlog, die zo’n 10 jaar zou gaan duren. Wij hadden er echter niet zo veel last van, er werd meer ruzie gemaakt in de streek van Antwerpen.
Na de Successieoorlog kwamen de Zuidelijke Nederlanden onder Oostenrijks bestuur. Met de komst van de Oostenrijkse keizers in de 18de eeuw veranderde de kaart en langzaam ook het leven. Onder Maria Theresia en zeker met Jozef II, de keizer-koster, druppelden hervormingen binnen, processies werden verboden, de oude regels overboord gegooid.
Het beeld dat de Ferrariskaart in 1777 schetste, toonde de polders als een aaneenschakeling van uitgestrekte boerderijen. Alleen de kreken zorgden voor een onderbreking in het nogal saaie landschap. De boerderijen stonden via een dreef in verbinding met de dijken, zodat de polders doorkruist werden door een netwerk van dreven en kleine wegen met bomenrijen, tegen de wind. Op de kaart is wel duidelijk het contrast te zien tussen de Polders in al hun weidsheid en het Houtland, het meer gesloten landschap ten zuiden van de Graaf Jansdijk.
Franse tijd en dienstplicht
Na de slag van Fleurus op 26 juni 1794 was het gedaan met de Oostenrijkse Nederlanden. Toen in de zomer van 1794 de Franse troepen het Meetjesland binnenmarcheerden, was dat wel meteen een totale omwenteling. De dorpen werden gemeenten, de pastoors werden verdreven, de officiële taal werd het Frans. Dorpen als Sint-Laureins zagen hun kerkdeuren gesloten. Jongens werden opgeroepen voor het Franse leger, en velen doken onder.
En dan kwamen de Hollanders
Na de val van Napoleon, in 1815, kwamen we in het nieuwe Verenigd Koninkrijk der Nederlanden terecht. Dat Koninkrijk werd gecreëerd als buffer tussen Engeland en Frankrijk. Aan het hoofd ervan kwam Willem Frederik, de zoon van de laatste stadhouder van de Republiek. Hij was in 1813 door de conservatieve elite van Den Haag tot Soeverein Vorst van de Noordelijke Nederlanden uitgeroepen. Na het Waterloo van Napoleon kreeg hij ook de Zuidelijke Nederlanden in zijn schoot geworpen, die zeker in het begin door de Hollanders als veroverd gebied beschouwd werden, ze waren immers nooit een staat geweest. Koning Willem I bracht nieuwe scholen, er werd wat aan de infrastructuur gewerkt, en wat weet ik nog. Maar Willem was een Hollander. En Hollanders, die vertrouwden we nog altijd niet.
Maar hoe beleefden onze dorpen die roerige tijden?
Volgende aflevering
Liever alles in één keer lezen?
👉 Bestel het boek hier